
' 



rHE VADE MECUM 
OF THE LATINIST 



THIRTY CHAPTERS OF CAESAR TO BE LEARNED BY 
HEART AND RECITED EVERY DAY 



{Reprinted from "Talks with Caesar, De Bello Gallico" 
By L. Sauveur, Ph.D., LL.D.] 




NEW YORK 
HENRY HOLT AND COMPANY 

F. W. CHRISTERN 

Boston : Schcenhof & Mceller 




Flhk &8ee N T. 



^ll Passage of the Avar -;^2 Defeat of Helvetic 



MAP of GAUL 

To accompany 

Sauveur's TALKS WITH 

CAESAR, 

DE BELIO GALLICO. 

According to n. Kiepekt. 




H 3 Defeat o/Ariovistus *{A 4 Defeat of Usipetes 



THE VADE MECUM 
OF THE LATINIST 



THIRTY CHAPTERS OF CAESAR TO BE LEARNED BY 
HEART AND RECITED EVERY DAY 



\_Reprinted from "Talks with Caesar, De Bello Gallic o" 
By L. Sauveur, Ph.D., LL.D.] 



/ i° 



?i> 





NEW YORK 
HENRY HOLT AND COMPANY 

F. W. CHRI STERN 
Boston : Schcenhof & Mceller 

1878 



-xhK 



«1 



ofk^ 



Copyright 1878, 

BY 

LAMBERT SAUVEUR. 



The following thirty chapters have been printed 
in large type, and separately from the rest of the 
book, to render more easy and more pleasant the 
task which we impose upon the memory of our 
pupils. We are confident that teachers will recognize 
the superiority of the text we have chosen, and the 
extreme care with which the accents and the quantities 
have been marked. If our object be attained, young 
Latinists will in the future always carry in their 
memory thirty chapters of " De Bello Gallico," 
and will recite them with the accuracy and the 
harmony which Caesar would have required. 

L. SAUVEUR. 

New York, May, 1878. 



C JULII CAESARIS 

DE BELLO GALLICO. 



i . Gallia est omnis dlvlsa in partes tres ; 
quarum unam incolunt Belgae, aliam Aqultani, 
tertiam qui ipsorum lingua Celtae, nostra Galll 
appellantur. Hi omnes lingua, Institutis,legibus 
inter se differunt. Gallos ab Aqultanls Garum- 
na flumen, a Belgis Matrona et Sequana dlvi- 
dit. Horum omnium fortissiml sunt Belgae, 
propterea quod a cultu atque humanitate pro- 
vinciae longissime absunt, minimeque ad eos 
mercatores saepe commeant, atque ea quae 
ad effeminandos animos pertinent important ; 
proximique sunt Germanis, qui trans Rhenum 
incolunt, quibuscum continenter bellum gerunt. 
Qua de causa Helvetil quoque reliquos Gallos 
virtute praecedunt, quod fere quotldianls proe- 
liis cum Germanis contendunt, cum aut suls 
finibus eos prohibent, aut ipsl in eorum flnibus 
bellum gerunt. Eorum una pars, quam Gallos 
obtinere dictum est, initium capit a flumine 
i i 



2 C. JULII CAESARIS 

Rhodano ; continetur Garumna flumine, Oceano, 
finibus Belgarum ; attingit etiam ab Sequanis 
et Helvetiis flumen Rhenum ; vergit ad sep- 
tentriones. Bel^ae ab extremis Galliae finibus 
oriuntur, pertinent ad Inferiorem partem flumi- 
nis RhenI) spectant In septentrionem et orien- 
tem solem. Aqultania a Garumna flumine ad 
Pyrenaeos montes et earn partem Ocean! quae 
est ad Hispaniam pertinet, spectat inter occasum 
solis et septentriones. 

2. Apud Helvetios longe nobilissimus fuit 
et dltissimus Orgetorix. Is, M. Messala et M. 
Plsone consulibus, regnl cupiditate inductus, 
conjurationem nobilitatis fecit, et civitatl per- 
suasit ut de finibus suls cum omnibus copils 
exlrent : perfacile esse, cum virtute omnibus 
praestarent, totlus Galliae imperio potlri. Id 
hoc facilius els persuasit, quod undique loci 
natura Helvetil continentur : una ex parte 
flumine Rheno latissimo atque altissimo, qui 
agrum Helvetium a Germanis dlvidit ; altera 
ex parte monte Jura altissimo, qui est inter 
Sequanos et Helvetios ; tertia lacu Lemanno 
et flumine Rhodano, qui provinciam nostram 
ab Helvetiis dlvidit. His rebus flebat, ut et 
minus late vagarentur, et minus facile flnitimls 



DE BELLO GALLICO. * 

bellum Inferre possent ; qua ex parte homines 
bellandi cupidl magno dolore afficiebantur. 

Pro multitudine autem hominum, et pro gloria 
belli atque fortitudinis, angustos se fines habere 
arbitrabantur, qui in longitudinem mllia pas- 
suum ducenta et quadraginta, in latitudinem 
centum et octoginta patebant. 

3. His rebus adductl, et auctoritate Orgeto- 
rigis permotl, constituerunt ea quae ad profi- 
ciscendum pertinerent comparare, jumentorum 
et carrorum quam maximum numerum coe- 
mere, sementes quam maximas facere, ut in 
itinere copia frumentl suppeteret, cum proxi- 
mis clvitatibus pacem et amicitiam confirmare. 

Ad eas res conficiendas biennium sibi satis 
esse duxerunt, in tertium annum profectionem 
lege confirmant. Ad eas res conficiendas Or- 
getorix deligitur. Is sibi legationem ad civi- 
tates suscepit. In eo itinere persuadet Castico, 
Catamantaloedis fllio, Sequano, cujus pater reg- 
num In Sequanls multos annos obtinuerat, et a 
senatu popull RomanI amicus appellatus erat, 
ut regnum in civitate sua occuparet, quod pater 
ante habuerat ; itemque Dumnorigl Haeduo, 
fratrl Divitiaci, qui eo tempore principatum in 
Civitate obtinebat ac maxime plebl acceptus 



a C. JULII CAESARIS 

erat, ut idem conaretur persuadet, eique filiam 
suam in matrimonium dat. Perfacile facto esse 
illis probat conata perficere, propterea quod ipse 
suae civitatis imperium obtenturus esset : non 
esse dubium, quin totius Galliae plurimum 
Helvetil possent ; se suls copils suoque exercitu 
illis regna conciliaturum confirmat. 5 Hac ora- 
tione adductl, inter se fidem et jusjurandum 
dant, et regno occupato, per tres potentissimos 
ac firmfssimos populos, totius Galliae sese po- 
tlrl posse sperant. 

4. Ea res est Helvetils per indicium enun- 
tiata. Moribus suls Orgetorigem ex vinculls 
causam dicere coegerunt. Damnatum poenam 
sequl oportebat, ut ignl cremaretur. 2 Die 
constituta causae dictionis, Orgetorix ad judi- 
cium omnem suam familiam, ad hominum mllia 
decern, undique co§git, et omnes clientes obae- 
ratOsque suos, quorum magnum numerum ha- 
bebat, eodem conduxit ; per eos, ne causam 
dlceret, se eripuit. 3 Cum ci vitas ab earn rem 
incitata armis jus suum exsequl conaretur, mul- 
titudinemquc hominum ex agris magistratus 
cogerent, Orgetorix mortuus est ; neque abest 
susplcio, ut Helvetil arbitrantur, quin ipse sibi 
mortem consclverit. 



DE BELLO GALLICO. 5 

5. Post ejus mortem, nihilo minus Helvetil 
id quod constituerant facere conantur, ut e 
flnibus suis exeant. Ubi jam se ad earn rem 
paratos esse arbitratl sunt, oppida sua omnia 
numero ad duodecim, vlcos ad quadringentos, 
reliqua prlvata aedificia incendunt ; frumen- 
tum omne, praeterquam quod secum portaturl 
erant, comburunt, ut — domum reditionis spe 
sublata — paratiores ad omnia perlcula subeunda 
essent ; trium mensium molita cibaria sibi 
quemque domo efferre jubent. Persuadent 
Rauracls et Tulfngis et Latobrigis flnitimls, 
uti, eodem usi consilio, oppidrs suis vlcisque 
exustls, una cum ils proficiscantur ; Boiosque, 
qui trans Rhenum incoluerant, et in agrum 
Noricum transierant Noreiamque oppugnarant, 
receptos ad se socios sibi adsciscunt. 

6. Erant omnlno itinera duo, quibus itineri- 
bus domo exire possent : unum per Sequanos, 
angustum et difficile, inter montem Juram et 
fiumen Rhodanum, vix qua singull earn duce- 
rentur ; mons autem altissimus impendebat, ut 
facile perpauci prohibere possent : 2 alterum per 
provinciam nostram, multo facflius atque expe- 
dltius, propterea quod inter fines Helvetiorum 
et Allobrogum, qui nuper pacatl erant, Rhd- 



6 C JULII CAESARIS 

danus fluit, isque nonnullis locis vado transitu!*. 
Extremum oppidum Allobrogum est, proxi- 
mumque Helvetiorum finibus, Genua. Ex eo 
oppido pons ad Helvetios pertinet. Allobro- 
gibus sese vel persuasuros (quod nondum bono 
animo in populum Romanum viderentur) exlsti- 
mabant, vel vl coacturos, ut per suos fines eos 
Ire paterentur. Omnibus rebus ad profectio- 
nem comparatls, diem dlcunt, qua die ad rlpam 
RhodanI omnes conveniant. Is dies erat a. d. 
v. Kal. Apr., L. Plsone A. Gablnio consuli- 
bus. 

7. Caesarl cum id nuntiatum esset, eos per 
provinciam nostram iter facere conarl, maturat 
ab urbe proficiscl, et quam maximls potest 
itineribus in Galliam ulteriorem contendit, et 
ad Genuam pervenit. Provinciae totl quam 
maximum potest mllitum numerum imperat — 
erat omnlno in Gallia ulteriore legio una ; pon- 
tem, qui erat ad Genuam, jubet rescindl. Ubi 
de ejus adventu Helvetil certiores factl sunt, 
legates ad eum mittunt, nobilissimos clvitatis, 
cujus legationis Nammeius et Verudoctius prin- 
cipem locum obtinebant, qui dlcerent • sibi esse 
in animo sine ullo maleficio iter per provinciam 
facere, propterea quod aliud iter haberent nul- 



BE BELLO GALLICO. h 

lum : rogare, ut ejus voluntate id sibi facere 
liceat.' Caesar, quod memoria tenebat L. Cas- 
sium consulem occlsum, exercitumque ejus ab 
Helvetiis pulsum et sub jugum mlssum, conce- 
dendum non putabat ; neque homines inimlco 
animo, data facilitate per provinciam itineris 
faciundl, temperatures ab injuria et maleficio 
exlstimabat. Tamen, ut spatium intercedere 
posset, dum milites quos imperaverat conveni- 
rent, legatis respondit diem se ad deliberandum 
sumpturum ; si quid vellent, ad Id. Apr. rever- 
terentur. 

8. Interea ea legione, quam secum habebat, 
militibusque qui ex provincia convenerant, a 
lacu Lemanno, qui In flumen Rhodanum Influit, 
ad montem Juram, qui fines Sequanorum ab 
Helvetiis dlvidit, mllia passuum decern novem, 
murum in altitudinem pedum sedecim, fossam- 
que perducit. Eo opere perfecto, praesidia 
disponit, castella communit, quo facilius, si se 
invito translre conarentur, prohibere possit. 
Ubi ea dies quam constituerat cum legatis 
venit, et legatl ad eum reverterunt, negat se 
more et exemplo popull Romanl posse iter ulll 
per provinciam dare ; et, si vim facere conen- 
tur, prohibiturum ostendit. Helvetil, ea spe 



g C. JULII CAESARIS 

dejectl, navibus junctls ratibusque compluribus 
factls, alii vadls RhodanI, qua minima altitudo 
fluminis erat, nonnunquam interdiu, saepius 
noctu, si perrumpere possent conatl, operis 
munltione et mllitum concursu et tells repulsl, 
hoc conatu destiterunt. 

9. Relinquebatur una per Sequanos via, qua, 
Sequanls invltls, propter angustias Ire non 
poterant. His cum sua sponte persuadere non 
possent, legatos ad Dumnorigem Haeduum 
mittunt, ut eo deprecatore a Sequanls impetra- 
rent. Dumnorix gratia et largltione apud 
Sequanos plurimum poterat, et Helvetils erat 
amicus, quod ex ea clvitate Orgetorigis flliam 
in matrimonium duxerat ; et cupiditate regnl 
adductus novls rebus studebat, et quam pluri- 
mas clvitates suo beneficio habere obstrictas 
volebat. Itaque rem suscipit, et a Sequanls 
impetrat ut per fines suos Helvetios Ire patian- 
tur, obsidesque uti inter sese dent perficit : 
SequanI, ne itinere Helvetios prohibeant ; Hel- 
vetil, ut sine maleficio et injuria transeant. 

10. Caesarl renuntiatur Helvetils esse in 
animo per agrum Sequanorum et Haeduorum 
iter in Santonum fines facere, qui non longe a 
Tolosatium flnibus absunt, quae clvitas est in 



DE BELLO GALLICO. g 

Provincia. Id si fieret, intelligebat magno 
cum perlculo provinciae futQrum, ut homines 
bellicosos, populi Roman! inimlcos, locls paten- 
tibus maximeque frumentarils flnitimos habe- 
ret. Ob eas causas, el munltioniquam fecerat 
T. Labienum legatum praefecit ; ipse in Italiam 
magnls itineribus contendit, duasque ibi legi- 
ones conscrlbit, et tres, quae circum Aquileiam 
hiemabant, ex hibernis educit, et, qua proxi- 
mum iter in ulteriorem Galliam per Alpes erat, 
cum his quinque legionibus Ire contendit. Ibi 
Centrones et Graiocell et Caturiges, locls supe- 
rioribus occupatls, itinere exercitum prohibere 
conantur. Compluribus his proelils pulsis, ab 
Ocelo, quod est citerioris provinciae extremum, 
in fines Vocontiorum ulterioris provinciae die 
septimo pervenit ; inde in Allobrogum fines, 
ab Allobrogibus in Segusiavos exercitum ducit. 
Hi sunt extra provinciam trans Rhodanum 
prlml. 

ii. Helvetii jam per angustias et fines Se- 
quanorum suas copias transduxerant, et in 
Haeduorum fines pervenerant, eorumque agros 
populabantur. Haedul, cum se suaque ab ils 
defendere non possent, legatos ad Caesarem 
mittunt rogatum auxilium : ' Ita se omnl tern- 



IO C JULII CAE SARIS 

non debuerint.' E odem ,' ^ ttp, * nan 
barn, necessarir et r ^^ Haedui A ™~ 
C -re mce ^^ 

num vices P L^ ^ qUl tr3ns Rhdda- 

ad Caesa^nSSTt ^ %* « 
Praeter agrl solum nS de , m0nstr ant sibi 

• ^bus adductus Cae t n e " Se - qUL SQu '' bus 

- f s . san t o nos Hdv^;;::" con - 

-radfbib- iSS rrt'f ddanUm rnfluit ' 
te ™ fluat, jndiS n - CUl 'f ' m Utram Par- 
ibus ac lnt -b" n ° n P ° SS,f - W Helvetir 

jam partes cop JrH Iv C Sr ,SeSt ' treS 
d -sse, quartam fere ^ m d Sr fl r S " 
Aranm reliquam esse • te , *• Umen 

Partem perve^ le T f"^ * ^ 

s '"erat. Eos bJ! n ° ndum fl °men tran- 

° S Im P edl *« et inoprnantes aggres- 



DE BELLO GALLICO. j j 

sus, magnam partem eorum concldit : reliqul 
sese fugae mandarunt, atque in proximas silvas 
abdiderunt. Is pagus appellabatur Tigurinus : 
nam omnis clvitas Helvetia in quattuor pagos 
dlvisa est. 4 Hrc pagus unus, cum domo exis- 
set, patrum nostrorum memoria L. Cassium 
consulem interfecerat, et ejus exercitum sub 
jugum miserat. Ita slve casu, slve consilio 
deorum immortalium, quae pars clvitatis Hel- 
vetiae Insignem calamitatem populo Romano 
intulerat, ea princeps poenas persolvit. Qua 
in re Caesar non solum publicas, sed etiam prl- 
vatas injurias ultus est ; quod ejus socerl L. 
Pisonis avum, L. Pisonem legatum, Tigurlnl 
eodem proelio quo Cassium interfecerant. 

13. Hoc proelio facto, reliquas copias Hel- 
vetiorum ut consequl posset, pontem in A rare 
faciendum curat, atque ita exercitum transducit. 
Helvetir, repentino ejus adventu commoti, cum 
id quod ipsl diebus vlgintl aegerrime confece- 
rant, ut flumen translrent, ilium uno die fecisse 
intelligerent, legatos ad eum mittunt ; cujus 
legationis Divico princeps fuit, qui bello Cassi- 
ano dux Helvetiorum fuerat. Is ita cum 
Caesare egit : ' Si pacem populus Romanus 
cum Helvetils faceret, in earn partem ituros 



12 C. JULII CAE SARIS 

atque ibi futuros Helvetios, ubi eos Caesar 
constituisset atque esse voluisset ; sin bello 
persequl perseveraret, reminisceretur et veteris 
incommodl populi Roman!, et pristinae virtutis 
Helvetiorum. Quod improvise unum pagum 
adortus esset, cum il, qui flumen transissent, 
suis auxilium ferre non possent, ne ob earn 
rem aut suae magnopere virtutl tribueret, aut 
ipsos despiceret ; se ita a patribus majoribusque 
suis didicisse, ut magis virtute quam dolo con- 
tenderent, aut Insidiis nlterentur. Quare ne 
committeret, ut is locus, ubi constitissent, ex 
calamitate populi Roman! et internecione ex- 
ercitus nomen caperet, aut memoriam pro- 
deret.' 

14. H!s Caesar ita respondit : ' Eo s!bi 
minus dubitationis dan, quod eas res, quas 
legat! Helvetilcommemorassent, memoriatene- 
ret, atque eo gravius ferre, quo minus merito 
populi Roman! accidissent : qui si alicujus in- 
juriae sibi conscius fuisset, non fuisse difficile 
cavere ; sed eo deceptum, quod neque com- 
missum a se intelligeret quare timeret, neque 
sine causa timendum putaret. Quod si veteris 
contumeliae obllvisc! vellet, num etiam recen- 
tium injuriarum, quod eo invito iter per pro- 



DE BELLO GALL I CO. j- 

vinciam per vim temptassent, quod Haeduos, 
quod Ambarros, quod Allobrogas vexassent, 
memoriam deponere posse ? Quod sua victo- 
ria tarn Insolenter gloriarentur, quodque tarn 
diu se impune injurias tulisse admlrarentur, 
eodem pertinere. Consuesse enim deos im- 
mortales, quo gravius homines ex commuta- 
tione rerum doleant, quos pro scelere eorum 
ulciscl velint, his secundiores interdum res et 
diuturniorem impunitatem concedere. Cum ea 
ita sint, tamen si obsides ab ils sibi dentur, 
uti ea quae polliceantur facturos intelligat, et 
si Haeduis de injurils quas ipsls socifsque 
eorum intuleriat, item si Allobrogibus satisfaci- 
ant, sese cum ils pacem esse facturum.' Divi- 
co respondit: 'Ita Helvetios a majoribus suis 
Institutos esse, uti obsides accipere, non dare 
consuerint ; ejus rel populum Romanum esse 
testem.' Hoc response dato, discessit. 

1 5. Postero die castra ex eo loco movent. 
Idem facit Caesar, equitatumque omnem, ad 
numerum quattuor milium, quern ex omnl pro- 
vincia et Haeduis atque eorum sociis coactum 
habebat, praemittit, qui videant quas in partes 
hostes iter faciant. Qui, cupidius novissi- 
mum agmen InsecutI, alieno loco cum equitatu 



1 a C. JULII CAE SARIS 

Helvetiorum proelium committunt ; et paucl 
de nostrls cadunt. Quo proelio sublati Hel- 
vetii, quod quingentls equitibus tantam multi- 
tudinem equitum propulerant, audacius subsis- 
tere nonnunquam, et novissimo agmine proelio 
nostros lacessere coeperunt. Caesar suos a 
proelio continebat, ac satis habebat in praesen- 
tia hostem raplnis, pabulationibus, populationi- 
busque prohibere. Ita dies circiter quindecim 
iter fecerunt, uti inter novissimum hostium ag- 
men et nostrum prlmum non amplius qulnls 
aut senls milibus passuum interesset. 

1 6. Interim cotldie Caesar Haeduos frumen- 
tum, quod essent publice pollicitl, flagitare. 
Nam -propter frlgora, quod Gallia sub septen- 
trionibus (ut ante dictum est) posita est, non 
modo frumenta in agrls matura non erant, sed 
ne pabull quidem satis magna copia suppete- 
bat : eo autem frumento, quod flumine Arare 
navibus subvexerat, propterea minus uti pote- 
rat, quod iter ab Arare Helvetil averterant, a 
quibus discedere nolebat. Diem ex die du- 
cere Haedul : conferri, comportdri, adesse, dl- 
cere. Ubi se diutius duel intellexit, et diem 
instare, quo die frumentum militibus metlrl 
oporteret, convocatls eorum principibus, quo- 



DE BELLO G ALU CO. j5 

rum magnam copiam in castrls habebat, — in 
his Divitfaco et Lisco, qui summo magistratul 
praeerat quern vergobretum appellant Haedul, 
qui creatur annuus, et vltae necisque In suos 
habet potestatem, — graviter eos accusat, quod, 
cum neque eml neque ex agrls suml posset, 
tarn necessario tempore, tarn propinquls hosti- 
bus, ab ils non sublevetur ; praesertim cum 
magna ex parte eorum precibus adductus bel- 
lum susceperit, multo etiam gravius quod sit 
destitutus queritur. 

17. Turn demum Liscus, oratione Caesaris 
adductus, quod antea tacuerat proponit : ' Esse 
nonnullos, quorum auctoritas apud plebem plu- 
rimum valeat, qui prlvatim plus possint quam 
ipsl magistratus. Hos seditiosa atque fm- 
proba oratione multitudinem deterrere, ne fru- 
mentum conferant, quod praestare debeant : 
si jam principatum Galliae obtinere non 
possint, Gallorum quam Romanorum imperia 
praeferre ; neque dubitare [debeant] quln, si 
Helvetios superaverint RomanI, una cum reli- 
qua Gallia Haeduls llbertatem sint erepturl. Ab 
elsdem nostra consilia, quaeque in castrls ge- 
rantur, hostibus enuntiarl ; hos a se coercerl non 
posse. Quln etiam, quod necessario rem co- 



j5 c. julii car saris 

actus Caesarl enuntiarit. intelligere sese quanto 
id cum perlculo fecerit, et ob earn causam, quam 
diu potuerit, tacuisse.' 

1 8. Caesar hac oratione LiscI Dumnoriorem, 
DivitfacI fratrem, designarl sentiebat ; sed, 
quod pluribus praesentibus eas res jactari nole- 
bat, celeriter concilium dlmittit, Liscum retinet. 
Quaerit ex solo ea quae in conventu dixerat. 
Dlcit liberius atque audacius. Eadem secreto 
ab aliis quaerit ; reperit esse vera : ' Ipsum 
esse Dumnorigem, summa audacia, magna 
apud plebem propter llberalitatem gratia, cupi- 
dum rerum novarum. Complures annos por- 
toria reliquaque omnia Haeduorum vectlgalia 
parvo pretio redempta habere, propterea quod 
illo licente contra liceri audeat nemo. His 
rebus et suam rem familiarem auxisse, et facili- 
tates ad largiendum magnas comparasse ; mag- 
num numerum equitatus suo sumptu semper 
alere et circum se habere, neque solum doml, 
sed etiam apud finitimas clvitates largiter 
posse ; atque hujus potentiae causa matrem in 
Biturigibus homini illlc nobilissimo ac potentis- 
simo collocasse, ipsum ex Helvetils uxorem 
habere, sororem ex matre et propinquas suas 
n upturn in alias clvitates collocasse. Favere 



DE BELLO GALLICO. Y j 

et cupere Helvetils propter earn affinitatem, 
odisse etiam suo nomine Caesarem et Roma- 
nos, quod eorum adventu potentia ejus demi- 
nuta, et Divitfacus frater in antiquum locum 
gratiae atque honoris sit restitutus. Si quid 
accidat Romanls, summam In spem per Helve- 
tios regnl obtinendl venire ; imperio popull 
Roman! non modo de regno, sed etiam de ea 
quam habeat gratia, desperare.' Reperiebat 
etiam in quaerendo Caesar, quod proelium 
equestre adversum paucls ante diebus esset 
factum, initium ejus fugae factum a Dumnorige 
atque ejus equitibus, — nam equitatul, quern 
auxilio Caesarl .Haedul mlserant, Dumnorix 
praeerat : eorum fuga reliquum esse equitatum 
perterritum. 

iq. Ouibus rebus coQfnitls, cum ad has sus- 
piciones certissimae res accederent, — quod per 
fines Sequanorum Helvetios transduxisset, 
quod obsides inter eos dandos curasset, quod 
ea omnia non modo injussu suo et clvitatis, 
sed etiam Inscientibus ipsis fecisset, quod 
a maoqstratu Haeduorum accusaretur, — satis 
esse causae arbitrabatur, quare in eum aut ipse 
animadverteret, aut clvitatem animadvertere 
juberet. His omnibus rebus unum repugna- 



jg C. JULII CAE SARIS 

bat, quod Divitfacl fratris summum in populum 
Romanum studium, summam In se voluntatem, 
egregiam fidem, justitiam, temperantiam cog- 
noverat : nam ne ejus supplicio Divitiaci ani- 
mum offenderet verebatur. Itaque prius quam 
quicquam conaretur, Divitiacum ad se vocarl 
jubet, et quotldianls interpretibus remotls, per 
C. Valerium Procillum, principem Galliae pro- 
vinciae, familiarem suum, cuT summam omnium 
rerum fidem habebat, cum eo colloquitur ; 
simul commonefacit quae ipso praesente in 
concilio Gallorum de Dumnorige sint dicta ; et 
ostendit quae separatim quisque de eo apud 
se dixerit ; petit atque hortatur, ut sine ejus 
offensione animi vel ipse de eo causa cognita 
statuat, vel clvitatem statuere jubeat. 

20. Divitfacus, multis cum lacrimis Caesarem 
complexus, obsecrare coepit, ne quid gravius 
In fratrem statueret : ' Scire se ilia esse vera, 
nee quemquam ex eo plus quam se doloris 
capere, propterea quod, cum ipse gratia pluri- 
mum doml atque in reliqua Gallia, ille mini- 
mum propter adolescentiam posset, per se 
crevisset ; quibus opibus ac nervls non solum 
ad minuendam gratiam, sed paene ad perni- 
cicmi suam uteretur ; sese tamen et amore fra- 



DE BELLO GALL/CO. X q 

terno et exlstimatione vulgl commoverl. Quod 
si quid el a Caesare gravius accidisset, cum ipse 
eum locum amlcitiae apud eum teneret, nemi- 
nem existimaturum non sua voluntate factum ; 
qua ex re futurum, uti totius Galliae animl a 
se averterentur.' Haec cum pluribus verbis 
flens a Caesare peteret, Caesar ejus dextram 
prendit ; consolatus rogat, flnem orandl faciat ; 
tantl ejus apud se gratiam esse ostendit, uti et 
relpublicae injuriam et suum dolorem ejus vo- 
luntatl ac precibus condonet. Dumnorigem ad 
se vocat, fratrem adhibet ; quae in eo repre- 
hendat ostendit, quae ipse intelligat, quae clvi- 
tas queratur, proponit ; monet ut in reliquum 
tempus omnes susplciones vltet ; praeterita se 
Divitiaco fratrl condonare dlcit. Dumnorioq 
custodes ponit, ut quae agat, quibuscum loqua- 
tur, scire possit. 

21. Eodem die ab exploratoribus certior fac- 
tus hostes sub monte consedisse mllia passuum 
ab ipslus castrls octo, qualis esset natura montis 
et qualis in circuitu ascensus, qui cognoscerent 
mlsit. Renuntiatum est facilem esse. De ter- 
tia vigilia T. Labienum, legatum pro praetore. 
cum duabus legionibus et ils ducibus qui iter 
cognoverant, summum jugum montis ascendere 



20 C. JULII CAESARIS 

jubet ; quid sul consilil sit ostendit. Ipse de 
quarta vigilia eodem itinere, quo hostes ierant, 
ad eos contendit, equitatumque omnem ante se 
mittit. P. Considius, qui rel mllitaris perltissi- 
mus habebatur, et in exercitu L. Sullae et pos- 
tea in M. CrassI fuerat, cum exploratoribus 
praemittitur. 

22. Prima luce, cum summus mons a Labi- 
eno teneretur, ipse ab hostium castrls non lon- 
gius mille et quingentls passibus abesset, neque, 
ut postea ex captlvis comperit, aut ipslus ad- 
ventus aut LabienI cognitus esset, Considius 
equo admisso ad eum accurrit ; dlcit montem, 
quern a Labieno occupan voluerit, ab hostibus 
tenerl ; id se a Gallicls armls atque Insignibus 
cognovisse. Caesar suas copias in proximum 
collem subducit, aciem Instruit. Labienus, ut 
erat el praeceptum a Caesare, ne proelium 
committeret, nisi ipslus copiae prope hostium 
castra vlsae essent, ut undique uno tempore in 
hostes impetus fieret, monte occupato nostros 
exspectabat, proelioque abstinebat. Multo de- 
nique die per exploratores Caesar cognovit et 
montem a suls tenerl, et Helvetios castra mo- 
visse, et Considium, timore perterritum, quod 
non vidisset pro viso sibi renuntiasse. Eo die, 



BE BELLO GALLICO. 2 I 

quo consuerat intervallo, hostes sequitur, et 
mllia passuum tria ab eorum castrls castra ponit. 

23. Postrldie ejus diei, quod omnlno biduum 
supererat, cum exercitul frumentum metlrl 
oporteret, et quod a Bibracte, oppido Haeduo- 
rum longe maximo et copiosissimo, non amplius 
milibus passuum octodecim aberat, rei frumen- 
tariae prospiciendum exlstimavit: iter ab Hel- 
vetiis avertit, ac Bibracte Ire contendit. Ea res 
per fugitives L. Aemilil, decurionis equitum 
Gallorum, hostibus nuntiatur. Helvetil, seu 
quod timore perterritos Romanos discedere a 
se existimarent, eo magis quod prldie, superi- 
oribus locls occupatls, proelium non commlsis- 
sent, slve eo quod re frumentaria intercludi 
posse conflderent, commutato consilio atque 
itinere converso, nostros a novissimo agmine 
InsequI ac lacessere coeperunt. 

24. Postquam id animum advertit, copias 
suas Caesar in proximum collem subducit, equi- 
tatumque, qui sustineret hostium impetum, 
mlsit. Ipse interim in colle medio trlplicem 
aciem Instruxit legionum quattuor veteranarum 
[ita uti supra] ; sed In summo jugo duas legio- 
nes, quas in Gallia citeriore proxime conscrip- 
serat, et omnia auxilia collocarl, ac totum mon- 



22 C. JULII CAE SARIS 

tern hominibus complerl, et interea sarcinas in 
unum locum conferrl, et eum ab his qui In 
superiore acie constiterant munirl jussit. Hel- 
vetil cum omnibus suis earns secutl, impedi- 
menta in unum locum contulerunt ; ipsi con- 
fertissima acie, rejecto nostro equitato, pha- 
lange facta, sub prlmam nostram aciem suc- 
cesserunt. 

2 5. Caesar primum suo, delude omnium ex 
conspectu remotls equls, ut aequato omnium 
perlculo spem fugae tolleret, cohortatus suos 
proelium commisit. Milites e loco superiore, 
pills missis, facile hostium phalangem perfrege- 
runt. Ea disjecta, gladils destrictls in eos im- 
petum fecerunt. Gallls magno ad pugnam 
erat impediments, quod pluribus eorum scutls 
uno ictu pllorum transfixls et colligatls, cum 
ferrum se Inflexisset, neque evellere neque sin- 
istra impedlta satis commode pugnare poterant, 
multl ut, din jactato brachio, praeoptarent scu- 
tum manu emittere, et nudo corpore pugnare. 
Tandem vulneribus defessl, et pedem referre 
et, quod mons suberat circiter mille passuum, 
eo se recipere coeperunt. Capto monte et suc- 
ccdentibus nostrls, Boil et Tilling!, qui homi- 
num mllibus circiter quindecim agmen hostium 



DE BELLO GALLICO. 2 \ 

claudebant, et novissimls praesidio erant, ex 
itinere nostros latere aperto aggressl circumve- 
nlre ; et id conspicatl Helvetil, qui in montem 
sese receperant, rursus Instare et proelium re- 
dintegrare coeperunt. RomanI conversa signa 
bipartito intulerunt : prima et secunda acies, 
ut victls ac summotls resisteret ; tertia, ut ve- 
nientes sustineret. 

26. Ita ancipiti proelio diu atque acriter 
pugnatum est. Diutius cum sustinere nostro- 
rum impetus non possent, alterl se, ut coepe- 
rant, in montem receperunt, alterl ad impedi- 
menta et carros suos se contulerunt. Nam hoc 
toto proelio, cum ab hora septima ad vesperum 
pugnatum sit, aversum hostem videre nemo 
potuit. Ad multam noctem etiam ad impedi- 
menta pugnatum est, propterea quod pro vallo 
carros objecerant, et e loco superiore in. nostros 
venientes tela conjiciebant, et nonnulll inter car- 
ros rotasque mataras ac tragulas subjiciebant, 
nostrosque vulnerabant. Diu cum esset pug- 
natum, impedlmentls castrisque nostrl potltl 
sunt. Ibi Orgetorigis fllia atque unus e fllils 
captus est. Ex. eo proelio circiter hominum 
mllia centum et trlginta superfuerunt, eaque 
tota nocte continenter ierunt : nullam partem 



24 



C. JULII CAE SARIS 



noctis itinere intermisso, in fines Lingonum die 
quarto pervenerunt, cum et propter vulnera 
militum, et propter sepulturam occlsorum, nos- 
trl trlduum moratl eos sequl non potuissent. 
Caesar ad Lingonas litteras nuntiosque mlsit, 
ne eos frumento neve alia re juvarent : qui si 
juvissent, se eodem loco quo Helvetios habitu- 
rum. Ipse, trlduo intermisso, cum omnibus 
copils eos sequl coepit. 

27. Helvetil, omnium rerum inopia adductl, 
legates de deditione ad eum mlserunt. Qui 
cum eum in itinere convenissent, seque ad 
pedes projecissent, suppliciterque locutl flentes 
pacem petissent, atque eos in eo loco, quo turn 
essent, suum adventum exspectare jussisset, 
paruerunt. Eo postquam Caesar pervenit, ob- 
sides, arma, servos, qui ad eos perfugissent, 
poposcit. Dum ea conqulruntur et conferun- 
tur, nocte intermlssa, circiter hominum mllia 
sex ejus pagl qui Verbigenus appellatur, slve 
timore perterritl, ne armls traditls supplicio 
afficerentur, slve spe salutis inductl, quod in 
tanta multitudine deditlciorum suam fu^am aut 
occultarl aut omnlno ignorarl posse existima- 
rent, prima nocte e castrls Helvetiorum egres- 
sl, ad Rhenum flnesque Germanorum conten- 
derunt. 



DE BELLO GALL I CO. 2 5 

28. Quod ubi Caesar resciit, quorum per 
fines ierant, his, uti conqulrerent et reducerent, 
s! sibi purgatl esse vellent, imperavit : reductos 
in hostium numero habuit ; reliquos omnes, 
obsidibus, armls, perfugls traditls, in deditio- 
nem accepit. Helvetios, Tulingos, Latobrlgos 
In fines suos, unde erant profectl, revert! jussit ; 
et quod, omnibus fructibus amissls, domi nihil 
erat quo famem tolerarent, Allobrogibus impe- 
ravit, ut ils frumenti copiam facerent ; ipsos 
oppida vicosque, quos incenderant, restituere 
jussit. Id ea maxime ratione fecit, quod noluit 
eum locum, unde Helvetii discesserant, vacare, 
ne propter bonitatem agrorum German!, qui 
trans Rhenum incolunt, e suls finibus in Hel- 
vetiorum fines translrent, et flnitiml Galliae 
provinciae Allobrogibusque essent. Boios, pe- 
tentibus Haeduls, quod egregia virtute erant 
cognitl, ut in finibus suls collocarent, concessit ; 
quibus ill! agros dederunt, quosque postea in 
parem juris llbertatisque condicionem atque 
ipsl erant receperunt. 

29. In castrls Helvetiorum tabulae repertae 
sunt litterls Graecls confectae et ad Caesarem 
relatae, quibus in tabulls nominatim ratio con- 
fecta erat, qui numerus domo exisset eorum 

3 



2 6 C. JULII CAE SARIS 

qui arma ferre possent, et item separatim puerl, 
senes mulieresque. Ouarum omnium rerum 
summa erat capitum Helvetiorum milia ducenta 
et sexaginta tria, Tulingorum milia triginta sex, 
Latobngorum quattuordecim, Rauracorum vl- 
gintl tria, Boiorum triginta duo ; ex his qui 
arma ferre possent, ad milia nonaginta duo. 
Summa omnium fuerunt ad milia trecenta et 
sexaginta octo. Eorum qui domum redierunt, 
censu habito, ut Caesar imperaverat, repertus 
est numerus milium centum et decern. 

30. Bello Helvetiorum confecto, totfus fere 
Galliae legatl, principes civitatum, ad Caesarem 
gratulatum convenerunt : ' Intelligere sese, ta- 
metsl pro veteribus Helvetiorum injurils popu- 
ll RomanI ab his poenas bello repetisset, tamen 
earn rem non minus ex usu terrae Galliae quam 
popull RomanI accidisse ; propterea quod eo 
consilio, florentissimls rebus, domos suas Hel- 
vetii rellquissent, uti totl Galliae bellum infer- 
rent, imperioque potlrentur, locumque domi- 
cilio ex magna copia deligerent, quern ex omnl 
Gallia opportunissimum ac fructuosissimum ju- 
dicassent, reliquasque clvitatcs stipendiarias 
haberent.' Petierunt, uti sibi concilium totlus 
Galliae in diem certam indicere idque Caesaris 



DE BELLO GALLICO. 



27 



voluntate facere liceret : sese habere quasdam 
res, quas ex communi consensu ab eo petere 
vellent. Ea re permissa, diem concilio constitu- 
erunt, et jurejurando, ne quis enuntiaret, nisi 
quibus communi consilio mandatum esset, inter 
se sanxerunt. 



LIBRARY OF CONGRESS 



003 037 289 fi 

DR. L. SAUVEURVS 

EDUCATIONAL WORKS. 



Introduction to the Teaching of Living Lan- 



guages, - - - - . - $0.25 

Introduction to the Teaching of Ancient 

Languages, - - - - - 0.50 
Causeries avec les Enfants. (Illustrees), - - 1.25 
Petites Causeries, - - - - - 1.25 
Causeries avec mes Eleves. (Illustrees), - 1.50 
Entretiens sur la Grammaire, - 1. 75 
Fables de la Eontaine (avec Notes et Corn- 
men taires), 1.50 

The Vade Mecum of the Latinist. Thirty 
Chapters of Caesar to be learned by heart 
and recited every day, - - - 0.25 

Talks with Caesar De Bello Gallico, - - 1.50 

Talks with Xenophon. (In Preparation. ) 
Talks on the Epitome Historiae Sacrae. (In 

Preparation. ) 
Les Pensees de George Sand. (In Preparation. ) 



Specimen pages of La Fontaine, La premiere 
lecon de franyaise, and the first chapter of the "Talks 
with Caesar," may be obtained free by addressing the 
author, or publishers, 

HENRY HOLT & CO., 

New York. 



